Przebieg wojny secesyjnej – najważniejsze etapy konfliktu

Przebieg wojny secesyjnej – najważniejsze etapy konfliktu

Spór o niewolnictwo, zwłaszcza o jego rozszerzanie na nowe terytoria, doprowadził do secesji południowych stanów po zwycięstwie Abrahama Lincolna w wyborach prezydenckich w 1860 roku. Rozpad państwa przerodził się w wojnę, gdy wojska Konfederacji ostrzelały federalny Fort Sumter. Konflikt, który miał rozstrzygnąć się w jednej kampanii, trwał cztery lata i objął obszar od Wirginii po dolinę Missisipi. Przebieg wojny secesyjnej najlepiej zrozumieć przez równoległe śledzenie walk na wschodzie, ofensyw na zachodzie oraz zmian politycznych. Dopiero połączenie tych wydarzeń wyjaśnia, dlaczego efektowne zwycięstwa Południa nie wystarczyły do uzyskania niepodległości.

1860–1861: secesja i początek wojny

Po wyborze Lincolna jako pierwsza wystąpiła z Unii Karolina Południowa. Wkrótce dołączyły kolejne stany niewolniczego Południa, tworząc Skonfederowane Stany Ameryki z Jeffersonem Davisem jako prezydentem. Ich przywódcy bronili niewolnictwa jako fundamentu porządku społecznego i gospodarki plantacyjnej. Hasło praw stanowych nie oznaczało więc abstrakcyjnego sporu o konstytucję: dotyczyło przede wszystkim utrzymania własności ludzi.

12 kwietnia 1861 roku konfederaci rozpoczęli ostrzał Fortu Sumter w porcie Charleston. Po kapitulacji garnizonu Lincoln wezwał ochotników do stłumienia rebelii. Mobilizacja przyspieszyła secesję następnych stanów, w tym Wirginii. Ostatecznie Konfederacja objęła jedenaście stanów, ale nie wszystkie stany dopuszczające niewolnictwo wystąpiły z Unii.

Północ dysponowała większą liczbą ludności, rozbudowanym przemysłem, gęstszą siecią kolejową i silniejszą marynarką. Południe miało natomiast walczyć głównie na własnym terenie. Nie musiało zdobywać całej Północy – wystarczyło utrzymać opór tak długo, by przeciwnik zaakceptował jego niepodległość.

Pierwsza duża bitwa, stoczona w lipcu pod Bull Run, zakończyła się zwycięstwem Konfederacji. Rozbiła nadzieje na szybkie zakończenie konfliktu. Obie strony zaczęły tworzyć wielkie armie, a Unia rozwijała blokadę morską, która miała ograniczyć eksport bawełny i import uzbrojenia.

1862: krwawe kampanie i rozszerzenie celów wojny

Na zachodzie wojska Unii osiągały rezultaty, których brakowało na wschodzie. Ulysses S. Grant zdobył forty Henry i Donelson, otwierając drogę w głąb Tennessee. W kwietniu bitwa pod Shiloh pokazała jednak cenę dalszej ofensywy: obie armie poniosły ogromne straty. W tym samym miesiącu siły federalne zajęły Nowy Orlean, najważniejszy port Konfederacji.

Na wschodzie generał George B. McClellan próbował zdobyć Richmond, stolicę Południa, podczas kampanii półwyspowej. Działał ostrożnie, przeceniał siły przeciwnika i oddawał mu inicjatywę. Robert E. Lee, który objął dowództwo Armii Północnej Wirginii, odsunął zagrożenie od miasta w bitwach siedmiodniowych, a następnie zwyciężył pod drugim Bull Run.

Lee przeniósł walki do Marylandu, licząc między innymi na osłabienie woli walki Północy. Jego marsz zatrzymano 17 września 1862 roku pod Antietam. Bitwa nie przyniosła rozstrzygającego zwycięstwa taktycznego, ale odwrót konfederatów pozwolił Lincolnowi ogłosić wstępną proklamację emancypacji.

Antietam pozostaje najkrwawszym pojedynczym dniem walk w historii Stanów Zjednoczonych. Łączne straty obu stron – zabici, ranni i zaginieni – wyniosły około 23 tysięcy ludzi.

Proklamacja weszła w życie 1 stycznia 1863 roku. Ogłaszała wolność osób zniewolonych na obszarach pozostających w rebelii, nie znosiła jednak niewolnictwa w całym państwie. Zmieniała charakter wojny: obok odbudowy Unii jej wyraźnym celem stało się uderzenie w niewolnictwo. Ułatwiła też rekrutację czarnych żołnierzy do armii federalnej.

1863: przełom na wschodzie i nad Missisipi

Wiosną Lee odniósł zwycięstwo pod Chancellorsville, mimo przewagi liczebnej przeciwnika. Sukces osłabiła śmierć generała Thomasa „Stonewalla” Jacksona, ranionego omyłkowo przez własnych żołnierzy. Następnie armia konfederacka ponownie ruszyła na północ, tym razem do Pensylwanii.

Gettysburg i Vicksburg – dwa różne zwycięstwa Unii

Pod Gettysburgiem, od 1 do 3 lipca 1863 roku, wojska Lee starły się z Armią Potomaku dowodzoną przez George’a G. Meade’a. Kolejne ataki konfederatów nie zdołały przełamać pozycji federalnych.

Ostatniego dnia natarcie znane jako szarża Picketta zakończyło się ciężkimi stratami Południa. Lee wycofał armię do Wirginii. Nie została ona zniszczona, lecz próba uzyskania strategicznego rozstrzygnięcia na terytorium przeciwnika poniosła klęskę.

Już 4 lipca skapitulował Vicksburg, oblegany przez wojska Granta. Upadek tej twierdzy, a następnie Port Hudson, dał Unii kontrolę nad Missisipi. Konfederacja została przecięta, a jej zachodnie obszary odizolowane od głównych armii.

Gettysburg zatrzymał ofensywę Lee, natomiast Vicksburg trwale zmienił położenie strategiczne Południa. Jesienne zwycięstwo Unii pod Chattanoogą otworzyło dodatkowo drogę do Georgii. Wojna nie była jeszcze rozstrzygnięta, ale inicjatywa coraz wyraźniej przechodziła w ręce Północy.

1864: presja Granta i ofensywa Shermana

W 1864 roku Grant objął naczelne dowództwo wojsk Unii. Zamierzał prowadzić równoczesne ofensywy, aby Konfederacja nie mogła swobodnie przerzucać oddziałów między frontami. W Wirginii jego armie walczyły pod Wilderness, Spotsylvanią i Cold Harbor. Straty były ogromne, lecz Grant nie przerywał kampanii po kolejnych starciach.

Walki przeniosły się pod Petersburg, ważny węzeł zaopatrzeniowy Richmond. Rozpoczęły się wielomiesięczne działania oblężnicze. Armia Lee została związana obroną pozycji, podczas gdy przewaga materiałowa i liczebna Unii coraz mocniej dawała o sobie znać.

Zdobycie Atlanty i marsz ku morzu

Na zachodzie William T. Sherman prowadził ofensywę w Georgii. Zamiast stale atakować umocnione pozycje, często obchodził przeciwnika i zagrażał jego liniom kolejowym. Zmuszało to konfederatów do kolejnych odwrotów.

2 września 1864 roku wojska Unii zajęły Atlantę, ważny ośrodek przemysłowy i komunikacyjny. Zwycięstwo miało także znaczenie polityczne: wzmocniło poparcie dla dalszego prowadzenia wojny i pomogło Lincolnowi uzyskać reelekcję.

Jesienią Sherman rozpoczął marsz ku morzu. Jego oddziały niszczyły kolej, magazyny i zasoby mogące służyć armii Południa, zaopatrując się w znacznej mierze na zajmowanym terenie. Działania te dotkliwie uderzały również w ludność cywilną.

W grudniu zajęto Savannah. Marsz pokazał, że Konfederacja nie potrafi obronić własnego zaplecza. Równocześnie rozbicie jej ofensywy w Tennessee pod Franklin i Nashville przekreśliło nadzieje na poważne odwrócenie sytuacji na zachodzie.

1865: upadek Richmond i kapitulacja głównych armii

Wiosną wojska Granta przełamały obronę wokół Petersburga. Konfederaci opuścili zarówno miasto, jak i Richmond, zajęte przez siły federalne 3 kwietnia 1865 roku. Lee próbował wycofać armię i kontynuować walkę, lecz zabrakło zaopatrzenia oraz drogi ucieczki.

9 kwietnia pod Appomattox Court House Lee poddał Grantowi Armię Północnej Wirginii. Warunki kapitulacji pozwalały żołnierzom wrócić do domów po zobowiązaniu do zaprzestania walki. Nie była to jednak jednoczesna kapitulacja całej Konfederacji: pozostałe większe zgrupowania składały broń w następnych tygodniach.

Zwycięstwo Unii zbiegło się z zamachem na Lincolna. Prezydent został postrzelony 14 kwietnia i zmarł następnego dnia. Odbudowa państwa miała więc przebiegać bez polityka, który przeprowadził je przez wojnę.

Dlaczego Południe przegrało i co zmieniła wojna?

Konfederacja przegrała nie z powodu jednej bitwy, lecz narastającej utraty ludzi, terytorium i możliwości zaopatrzenia. Blokada morska, przejęcie Missisipi, niszczenie kolei oraz skoordynowane ofensywy ograniczały jej zdolność dalszego oporu. Unia potrafiła skuteczniej uzupełniać straty i utrzymała polityczną wolę kontynuowania wojny.

Zachowano jedność państwa, a 13. poprawka do konstytucji, ratyfikowana w grudniu 1865 roku, zniosła niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych, z wyjątkiem kary za przestępstwo. Nie oznaczało to równości obywatelskiej ani końca przemocy rasowej. Rozpoczynała się rekonstrukcja: spór o powrót pokonanych stanów do życia politycznego i rzeczywistą wolność milionów wyzwolonych ludzi.