Kiedy funkcja liniowa nie ma miejsc zerowych – wyjaśnienie z przykładami
Funkcja liniowa nie ma miejsc zerowych wtedy, gdy dla żadnego argumentu jej wartość nie jest równa zeru. Dla funkcji \( f(x)=ax+b \), określonej na całym zbiorze liczb rzeczywistych, dzieje się tak dokładnie wtedy, gdy \( a=0 \) oraz \( b\ne 0 \). Przykładem jest funkcja \( f(x)=4 \): niezależnie od tego, jaką liczbę podstawimy za \( x \), otrzymamy zawsze \( 4 \), a nigdy \( 0 \).
Dlaczego właśnie taki jest warunek? Aby to zrozumieć, warto połączyć trzy sposoby patrzenia na funkcję: jej wzór, równanie służące do wyznaczania miejsca zerowego oraz wykres.
Czym jest funkcja liniowa?
W szkolnym ujęciu funkcją liniową nazywamy funkcję opisaną wzorem:
\[ f(x)=ax+b. \]
W tym zapisie:
- \( x \) jest argumentem, czyli liczbą, dla której obliczamy wartość funkcji;
- \( f(x) \) jest wartością funkcji otrzymaną po podstawieniu argumentu;
- \( a \) to współczynnik kierunkowy, który decyduje o nachyleniu wykresu;
- \( b \) to wyraz wolny, równy wartości funkcji dla argumentu \( 0 \).
Przykładowo dla \( f(x)=2x+3 \) mamy \( a=2 \) oraz \( b=3 \). Gdy podstawimy \( x=1 \), otrzymamy \( f(1)=2\cdot 1+3=5 \).
Ważna uwaga o nazewnictwie: w tym artykule przyjmujemy szkolną definicję, która dopuszcza \( a=0 \). Wtedy wzór przyjmuje postać \( f(x)=b \), a funkcja jest stała. Jeżeli w danym podręczniku rozpatruje się wyłącznie funkcje postaci \( ax+b \) z warunkiem \( a\ne 0 \), każda taka funkcja określona na całym zbiorze liczb rzeczywistych ma dokładnie jedno miejsce zerowe.
Co to jest miejsce zerowe funkcji?
Miejsce zerowe to taki argument, dla którego wartość funkcji wynosi zero. Oznaczając ten argument przez \( x_{0} \), zapisujemy:
\[ f(x_{0})=0. \]
W przypadku funkcji \( f(x)=2x-6 \) szukamy więc liczby, która spełnia równanie:
\[ 2x-6=0. \]
Dodajemy \( 6 \) do obu stron, a następnie dzielimy obie strony przez \( 2 \):
\[ 2x=6,\qquad x=3. \]
Liczba \( 3 \) jest miejscem zerowym, ponieważ \( f(3)=2\cdot 3-6=0 \).
Warto odróżniać trzy pojęcia: miejsce zerowe to argument \( 3 \), wartość funkcji w tym miejscu to \( 0 \), a odpowiadający im punkt wykresu to \( (3,0) \).
Kiedy funkcja liniowa nie ma miejsc zerowych?
Aby znaleźć miejsca zerowe funkcji liniowej, rozwiązujemy równanie:
\[ ax+b=0. \]
Dalsze postępowanie zależy od tego, czy współczynnik \( a \) jest równy zeru. To rozróżnienie jest konieczne, ponieważ nie wolno dzielić przez zero.
Przypadek 1: współczynnik kierunkowy jest różny od zera
Jeżeli \( a\ne 0 \), możemy odjąć \( b \) od obu stron równania, a następnie podzielić przez \( a \):
\[ ax=-b,\qquad x=-\frac{b}{a}. \]
Zatem funkcja ma dokładnie jedno miejsce zerowe:
\[ x_{0}=-\frac{b}{a}. \]
Iloraz dwóch liczb rzeczywistych, z których mianownik jest różny od zera, jest liczbą rzeczywistą. Dlatego przy dziedzinie \( \mathbb{R} \) otrzymany argument zawsze należy do dziedziny funkcji.
Na przykład funkcja \( f(x)=-3x+12 \) ma miejsce zerowe \( x_{0}=4 \). Ujemny współczynnik kierunkowy nie powoduje braku miejsc zerowych – zmienia jedynie kierunek nachylenia prostej.
Przypadek 2: współczynnik kierunkowy jest równy zeru, a wyraz wolny jest niezerowy
Jeżeli \( a=0 \) i \( b\ne 0 \), otrzymujemy funkcję stałą:
\[ f(x)=0\cdot x+b=b. \]
Równanie służące do wyznaczenia miejsca zerowego upraszcza się wtedy do:
\[ b=0. \]
Ponieważ założyliśmy \( b\ne 0 \), jest to równość fałszywa. Nie ma żadnego argumentu, który mógłby ją spełnić. Funkcja nie ma więc miejsc zerowych.
Dla przykładu \( f(x)=7 \) równanie \( f(x)=0 \) prowadzi do \( 7=0 \). Zmiana argumentu niczego tu nie zmieni: wynik pozostanie równy \( 7 \).
Przypadek 3: oba współczynniki są równe zeru
Jeżeli \( a=0 \) i \( b=0 \), funkcja ma postać:
\[ f(x)=0. \]
Wówczas każdy argument daje wartość zero. Funkcja ma zatem nieskończenie wiele miejsc zerowych – jest nimi każda liczba rzeczywista.
To ważne rozróżnienie: funkcja stała nie musi być funkcją bez miejsc zerowych. Funkcje \( f(x)=5 \) i \( g(x)=0 \) są stałe, ale pierwsza nie ma żadnego miejsca zerowego, a druga ma ich nieskończenie wiele.
Zestawienie warunków i liczby miejsc zerowych
Poniższa tabela dotyczy funkcji \( f(x)=ax+b \) o dziedzinie \( \mathbb{R} \).
| Warunek | Liczba miejsc zerowych | Przykład | Wniosek z równania |
|---|---|---|---|
| \( a\ne 0 \) | Dokładnie jedno | \( f(x)=2x-8 \) | \( x_{0}=4 \) |
| \( a=0 \), \( b\ne 0 \) | Brak | \( f(x)=5 \) | \( 5=0 \) – brak rozwiązań |
| \( a=0 \), \( b=0 \) | Nieskończenie wiele | \( f(x)=0 \) | \( 0=0 \) – każdy argument jest rozwiązaniem |
Jak wygląda wykres funkcji liniowej bez miejsc zerowych?
Wykresem funkcji liniowej jest prosta. Miejsca zerowe odczytujemy tam, gdzie wykres ma wspólne punkty z osią poziomą, czyli osią \( x \). Wszystkie punkty tej osi mają drugą współrzędną równą zeru.
Dla funkcji \( f(x)=3 \) każdy punkt wykresu ma drugą współrzędną równą \( 3 \). Przykładowe punkty to \( (-2,3) \), \( (0,3) \) oraz \( (4,3) \). Leżą one na poziomej prostej, znajdującej się trzy jednostki nad osią \( x \).
- Gdy \( a=0 \) i \( b\gt 0 \), wykres leży nad osią \( x \) i nie ma z nią punktów wspólnych.
- Gdy \( a=0 \) i \( b\lt 0 \), wykres leży pod osią \( x \) i również nie ma z nią punktów wspólnych.
- Gdy \( a=0 \) i \( b=0 \), wykres pokrywa się z osią \( x \).
Wykres funkcji liniowej bez miejsc zerowych jest więc prostą poziomą, równoległą do osi \( x \), ale różną od tej osi.
Nie wystarczy natomiast stwierdzić, że prosta „na rysunku nie przecina osi”. Widoczny fragment wykresu może być zbyt mały. Na przykład funkcja \( f(x)=0{,}01x+10 \) ma miejsce zerowe \( x_{0}=-1000 \), choć na rysunku obejmującym argumenty od \( -10 \) do \( 10 \) nie zobaczymy punktu przecięcia z osią.
Przykłady krok po kroku
Przykład 1: dodatnia funkcja stała
Sprawdźmy, czy funkcja \( f(x)=6 \) ma miejsce zerowe.
- Zapisujemy ją w postaci ogólnej: \( f(x)=0\cdot x+6 \).
- Odczytujemy współczynniki: \( a=0 \), \( b=6 \).
- Równanie \( f(x)=0 \) przyjmuje postać \( 6=0 \).
- Ta równość jest fałszywa, więc funkcja nie ma miejsc zerowych.
Możemy to zilustrować tabelą wartości:
| Argument \( x \) | Wartość \( f(x) \) |
|---|---|
| \( -10 \) | \( 6 \) |
| \( 0 \) | \( 6 \) |
| \( 10 \) | \( 6 \) |
Sama tabela z kilkoma argumentami nie dowodzi jeszcze braku miejsc zerowych. Dowodem jest wzór \( f(x)=6 \), z którego wynika, że wartość wynosi \( 6 \) dla każdego argumentu.
Przykład 2: ujemna funkcja stała
Rozważmy funkcję \( g(x)=-4 \). Mamy \( a=0 \) i \( b=-4\ne 0 \). Równanie \( g(x)=0 \) daje:
\[ -4=0. \]
Nie ma ono rozwiązań. Funkcja nie ma miejsc zerowych, a jej wykres leży cztery jednostki pod osią \( x \). Znak wyrazu wolnego nie zmienia liczby miejsc zerowych funkcji stałej – istotne jest to, czy wyraz wolny jest równy zeru.
Przykład 3: zerowy wyraz wolny nie oznacza braku miejsc zerowych
Dla funkcji \( h(x)=5x \) mamy \( a=5 \) oraz \( b=0 \). Rozwiązujemy:
\[ 5x=0,\qquad x=0. \]
Funkcja ma dokładnie jedno miejsce zerowe: \( x_{0}=0 \). Jej wykres przechodzi przez początek układu współrzędnych, czyli punkt \( (0,0) \).
Przykład 4: najpierw uprość wzór
Czasem funkcja stała jest ukryta w bardziej rozbudowanym zapisie. Rozważmy:
\[ f(x)=3(x+2)-3x+1. \]
Usuwamy nawias i redukujemy wyrazy podobne:
\[ f(x)=3x+6-3x+1=7. \]
Wyrazy zawierające \( x \) się redukują. Ostatecznie \( a=0 \), a \( b=7 \), więc funkcja nie ma miejsc zerowych.
Jak wyznaczyć parametr, dla którego nie ma miejsc zerowych?
W zadaniach zamiast konkretnych współczynników mogą pojawić się wyrażenia z parametrem, na przykład z literą \( m \). Parametr oznacza tu liczbę, od której zależy postać funkcji.
Rozważmy funkcję określoną na \( \mathbb{R} \):
\[ f(x)=(m-2)x+5. \]
Aby funkcja nie miała miejsc zerowych, współczynnik przy \( x \) musi być równy zeru, a wyraz wolny musi pozostać niezerowy. Zatem:
\[ m-2=0,\qquad m=2. \]
Dla \( m=2 \) otrzymujemy \( f(x)=5 \), czyli funkcję bez miejsc zerowych. Wyraz wolny jest równy \( 5 \), więc drugi warunek również jest spełniony.
Porównajmy to z funkcją:
\[ g(x)=(m-2)x+(m-2). \]
Jedyna możliwość wyzerowania współczynnika przy \( x \) to ponownie \( m=2 \). Jednak wtedy zeruje się także wyraz wolny i otrzymujemy \( g(x)=0 \). Funkcja ma wówczas nieskończenie wiele miejsc zerowych. Dla pozostałych wartości parametru współczynnik kierunkowy jest niezerowy, więc istnieje jedno miejsce zerowe. Nie ma zatem takiej wartości \( m \), dla której ta funkcja nie miałaby miejsc zerowych.
Dlaczego trzeba sprawdzić dziedzinę?
Warunek \( a=0 \) i \( b\ne 0 \) opisuje wszystkie przypadki braku miejsc zerowych dla funkcji \( ax+b \) określonej na całym zbiorze liczb rzeczywistych. Jeśli jednak dziedzina jest ograniczona, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy rozwiązanie równania należy do dozwolonych argumentów.
Weźmy funkcję:
\[ f(x)=2x+4. \]
Równanie \( 2x+4=0 \) daje \( x=-2 \). Jeżeli dziedziną jest \( \mathbb{R} \), funkcja ma miejsce zerowe \( -2 \). Jeżeli jednak rozpatrujemy ten sam wzór tylko dla \( x\ge 0 \), liczba \( -2 \) nie jest dozwolonym argumentem. Tak ograniczona funkcja nie ma miejsc zerowych, mimo że \( a\ne 0 \).
Takie sytuacje występują w modelach praktycznych. Jeżeli koszt usługi opisuje wzór \( K(t)=20t+50 \), gdzie \( t\ge 0 \) oznacza czas w godzinach, to rozwiązanie równania \( K(t)=0 \) wynosi \( t=-2{,}5 \). Nie należy ono do dziedziny modelu, więc koszt nie osiąga zera dla żadnego dopuszczalnego czasu.
Jak sprawdzić, czy funkcja liniowa ma miejsce zerowe?
- Sprawdź dziedzinę. Ustal, czy argumentami mogą być wszystkie liczby rzeczywiste.
- Uprość wzór do postaci \( f(x)=ax+b \). Usuń nawiasy i połącz wyrazy podobne.
- Odczytaj współczynnik \( a \). Jeśli jest niezerowy, oblicz \( x_{0}=-\frac{b}{a} \) i sprawdź przynależność wyniku do dziedziny.
- Jeśli \( a=0 \), sprawdź \( b \). Gdy \( b\ne 0 \), nie ma miejsc zerowych. Gdy \( b=0 \), każdy argument z dziedziny jest miejscem zerowym.
Najczęstszy błąd to automatyczne użycie wzoru \( x_{0}=-\frac{b}{a} \) bez sprawdzenia mianownika. Dla \( a=0 \) ten wzór nie jest określony. Nie oznacza to jednak automatycznie braku miejsc zerowych – trzeba jeszcze rozróżnić funkcję stałą niezerową i funkcję równą zeru.
Ćwiczenia do samodzielnego sprawdzenia
Ustal liczbę miejsc zerowych każdej funkcji. W zadaniach od 1 do 4 przyjmij dziedzinę \( \mathbb{R} \).
- \( f(x)=9 \).
- \( g(x)=-2x+8 \).
- \( h(x)=0 \).
- \( p(x)=4(x-1)-4x \).
- \( q(x)=x+3 \), przy dziedzinie \( x\ge 0 \).
Odpowiedzi z wyjaśnieniem
- Brak miejsc zerowych. Jest to funkcja stała o niezerowej wartości \( 9 \).
- Jedno miejsce zerowe: \( x_{0}=4 \). Równanie \( -2x+8=0 \) ma jedno rozwiązanie.
- Nieskończenie wiele miejsc zerowych. Każdy argument daje wartość zero.
- Brak miejsc zerowych. Po uproszczeniu \( p(x)=4x-4-4x=-4 \).
- Brak miejsc zerowych w podanej dziedzinie. Rozwiązaniem równania \( x+3=0 \) jest \( -3 \), ale ten argument nie spełnia warunku \( x\ge 0 \).
Najważniejszy wniosek
Dla funkcji liniowej \( f(x)=ax+b \), określonej na \( \mathbb{R} \), brak miejsc zerowych występuje dokładnie wtedy, gdy \( a=0 \) oraz \( b\ne 0 \). Jest to niezerowa funkcja stała, której wykres stanowi pozioma prosta niemająca punktów wspólnych z osią \( x \).
Aby poprawnie rozwiązywać zadania, wystarczy pamiętać o trzech możliwościach: niezerowy współczynnik kierunkowy daje jedno miejsce zerowe, niezerowa funkcja stała nie ma żadnego, a funkcja równa zeru ma je dla każdego argumentu. Przy ograniczonej dziedzinie zawsze trzeba dodatkowo sprawdzić, czy wyznaczony argument do niej należy.
