August Poniatowski – kim był i z czego zasłynął?
Warto od razu doprecyzować, że pod nazwą „August Poniatowski” najczęściej kryje się Stanisław August Poniatowski, ostatni król Polski. To ważne, ponieważ samo imię August nie pozwala jednoznacznie odróżnić go od innych władców, zwłaszcza saskich królów Augusta II i Augusta III. Poniatowski zasłynął wspieraniem kultury, edukacji i reform państwa, ale jego panowanie zakończyło się rozbiorami. Zrozumienie tej sprzeczności pozwala ocenić go uczciwiej niż prosta etykieta dobrego reformatora albo słabego monarchy.
Kim był Stanisław August Poniatowski?
Stanisław Antoni Poniatowski urodził się 17 stycznia 1732 roku w Wołczynie, na terenie dzisiejszej Białorusi. Pochodził z wpływowej rodziny szlacheckiej. Jego ojcem był Stanisław Poniatowski, kasztelan krakowski, a matką Konstancja z Czartoryskich. Dzięki tym związkom od młodości obracał się w środowisku ludzi uczestniczących w najważniejszych rozgrywkach politycznych Rzeczypospolitej.
Otrzymał staranne wykształcenie, znał języki obce i podróżował po Europie. Interesowały go sztuka, literatura oraz sposób funkcjonowania innych państw. Nie był przede wszystkim wodzem ani człowiekiem wojskowego czynu. Znacznie bliższa była mu rola polityka, kolekcjonera i organizatora życia kulturalnego.
Po wyborze na króla w 1764 roku przyjął imiona Stanisław August. Panował nad Rzecząpospolitą Obojga Narodów, czyli wspólnym państwem Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Jak został królem i dlaczego jego wybór budził sprzeciw?
Droga Poniatowskiego do tronu prowadziła przez obóz polityczny Czartoryskich, nazywany Familią, oraz dwór rosyjski. Podczas pobytu w Petersburgu nawiązał bliską relację z przyszłą cesarzową Katarzyną II. Kiedy objęła władzę, poparła jego kandydaturę na polskiego króla.
Elekcja w 1764 roku odbywała się pod silną presją Rosji i w obecności jej wojsk. Dla Katarzyny Poniatowski był kandydatem, który miał gwarantować utrzymanie rosyjskich wpływów. Król liczył natomiast, że przy poparciu potężnej sąsiadki uda się przeprowadzić przynajmniej część potrzebnych reform. Te oczekiwania okazały się trudne do pogodzenia.
Stanisław August objął tron dzięki rosyjskiemu poparciu, ale nie oznaczało to, że wszystkie jego późniejsze działania odpowiadały interesom Rosji. Najważniejsze reformy jego panowania zmierzały właśnie do ograniczenia zależności Rzeczypospolitej.
Uzależnienie od Katarzyny II pozostało jednak trwałym obciążeniem. Osłabiało autorytet monarchy i dawało przeciwnikom argument, że nie reprezentuje samodzielnej polityki państwowej.
Jakie reformy przeprowadzono za jego panowania?
Poniatowski obejmował władzę w państwie, którego instytucje od dawna działały niesprawnie. Zrywanie sejmów, słabość skarbu i niewielka armia utrudniały prowadzenie niezależnej polityki. Król wspierał zmiany w administracji, finansach i szkolnictwie, choć nie był jedynym ich inicjatorem.
W 1765 roku założył Szkołę Rycerską, przygotowującą młodzież szlachecką do służby wojskowej i publicznej. Jej wychowankiem był Tadeusz Kościuszko. Z kolei powołana przez sejm w 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej, działająca przy poparciu monarchy, przejęła zadanie gruntownej przebudowy szkolnictwa.
Konstytucja 3 maja – najważniejsza próba naprawy państwa
Największym politycznym osiągnięciem związanym z panowaniem Poniatowskiego była Konstytucja 3 maja 1791 roku. Powstała podczas Sejmu Wielkiego, w okresie chwilowego osłabienia rosyjskiej kontroli nad Rzecząpospolitą.
Król należał do głównych współtwórców ustawy, obok takich postaci jak Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj. Nie był więc jedynie monarchą zatwierdzającym cudzy projekt – uczestniczył w przygotowaniu rozwiązania mającego zmienić ustrój państwa.
Konstytucja znosiła liberum veto, wprowadzała dziedziczność tronu i wzmacniała władzę wykonawczą. Potwierdzała również nowe prawa mieszczan oraz obejmowała chłopów opieką prawa, choć nie likwidowała poddaństwa ani pańszczyzny.
Jej znaczenie polegało na próbie zastąpienia politycznego paraliżu sprawniejszym systemem rządzenia. Była jednak zagrożeniem dla części magnaterii i dla Rosji, która nie chciała silniejszej Rzeczypospolitej.
Z czego zasłynął jako mecenas kultury?
W kulturze i sztuce działalność Stanisława Augusta pozostawiła wyjątkowo trwałe ślady. Król traktował je nie tylko jako ozdobę dworu, lecz także jako narzędzie edukacji i kształtowania postaw obywatelskich.
Łazienki, artyści i obiady czwartkowe
Najbardziej rozpoznawalną pamiątką jego mecenatu są Łazienki Królewskie w Warszawie. Poniatowski przekształcił dawną posiadłość w reprezentacyjną rezydencję, której centralnym punktem stał się Pałac na Wyspie.
Zatrudniał wybitnych artystów. Marcello Bacciarelli tworzył portrety i obrazy historyczne, a Bernardo Bellotto, zwany Canalettem, malował widoki Warszawy. Królewski patronat zapewniał im warunki pracy, jednocześnie budując wizerunek dworu jako ośrodka europejskiej kultury.
Słynne obiady czwartkowe gromadziły pisarzy, uczonych i ludzi sztuki. Rozmawiano podczas nich o literaturze, języku i sprawach publicznych. Z tym środowiskiem związani byli między innymi Ignacy Krasicki oraz Adam Naruszewicz.
W 1765 roku z inicjatywy króla powstał także Teatr Narodowy. Wspierana przez monarchę polskojęzyczna scena miała bawić, ale również komentować obyczaje i uczyć odpowiedzialności za wspólnotę. Ten wymiar królewskiego mecenatu wykraczał daleko poza prywatne kolekcjonowanie dzieł.
Jaką rolę odegrał w rozbiorach Polski?
Za panowania Stanisława Augusta doszło do trzech rozbiorów: w 1772, 1793 i 1795 roku. Dokonały ich Rosja, Prusy i Austria, wykorzystując przewagę militarną oraz słabość Rzeczypospolitej. Przypisywanie całej odpowiedzialności królowi pomija zarówno działania sąsiadów, jak i wieloletni kryzys państwa.
Największe kontrowersje budzi jego decyzja z 1792 roku. Po rosyjskiej interwencji w obronie konfederacji targowickiej król przystąpił do niej, licząc na zakończenie wojny i ocalenie części reform. W praktyce oznaczało to porzucenie obrony Konstytucji 3 maja i rozczarowało jej zwolenników.
Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej nastąpił trzeci rozbiór. 25 listopada 1795 roku Stanisław August abdykował w Grodnie. Ostatnie lata spędził w Petersburgu, gdzie zmarł 12 lutego 1798 roku.
Jak oceniać ostatniego króla Polski?
Poniatowski był przekonanym zwolennikiem modernizacji, dobrym znawcą kultury i ważnym uczestnikiem reform oświeceniowych. Jednocześnie przeceniał możliwość porozumienia z Katarzyną II, a w chwilach przesilenia podejmował decyzje podważające zaufanie do tronu.
Pozostały po nim zarówno Łazienki, instytucje edukacyjne i dorobek artystyczny, jak i pamięć o politycznej zależności od Rosji. Był współtwórcą próby naprawy Rzeczypospolitej, ale nie zdołał zapobiec jej upadkowi – te dwa fakty trzeba rozpatrywać razem.
