Największa pustynia na świecie – gdzie się znajduje?

Pustynie dzielą się na gorące i chłodne, a największe obszary pustynne Ziemi należą do tej drugiej kategorii. Największą pustynią na świecie jest Antarktyda, położona wokół bieguna południowego. Jej powierzchnia wynosi około 14 mln km², więc wyraźnie przewyższa rozmiarami Saharę. O zaliczeniu tego obszaru do pustyń decyduje nie temperatura ani obecność piasku, lecz bardzo mała ilość opadów. Rozróżnienie między pustynią polarną a gorącą pozwala zrozumieć, dlaczego na pytanie o największą pustynię padają czasem dwie różne odpowiedzi.

Co właściwie sprawia, że dany obszar jest pustynią?

Pustynia nie musi być gorąca, piaszczysta ani całkowicie pozbawiona życia. Jej podstawową cechą jest skrajna suchość, związana z niewielkimi opadami i ograniczoną dostępnością wody dla organizmów. W popularnych klasyfikacjach często przyjmuje się granicę około 250 mm opadów rocznie. To jednak uproszczenie, a nie uniwersalny próg rozstrzygający każdy przypadek.

Znaczenie mają również temperatura, parowanie oraz to, czy woda występuje w postaci dostępnej dla roślin. Na gorących pustyniach wilgoć szybko ucieka z gleby. Na pustyniach polarnych wody może być ogromnie dużo, ale pozostaje uwięziona w lodzie. Efekt bywa podobny: warunki dla roślinności są bardzo trudne.

O tym, czy obszar jest pustynią, decyduje przede wszystkim niedobór opadów i dostępnej wody, a nie obecność wydm. Dlatego lodowy krajobraz może być równie pustynny jak kamienista równina w tropikach.

Gdzie znajduje się największa pustynia świata?

Antarktyda – pustynia otaczająca biegun południowy

Antarktyda leży na południowym krańcu Ziemi, niemal w całości za południowym kołem podbiegunowym. Otacza ją Ocean Południowy, oddzielający kontynent od południowych krańców Ameryki Południowej, Afryki i Australii. Biegun południowy znajduje się w głębi kontynentu, na rozległym płaskowyżu lodowym.

Powierzchnia Antarktydy to około 14 mln km². Jest to wartość przybliżona, wystarczająca do porównań geograficznych. Nie należy utożsamiać jej z zasięgiem lodu morskiego wokół kontynentu: ten mocno zmienia się w ciągu roku i nie jest powierzchnią samej pustyni antarktycznej.

Zdecydowaną większość lądu przykrywa lądolód, miejscami gruby na kilka kilometrów. Pod nim znajdują się góry, doliny i rozległe obniżenia terenu. Widoczna biała powierzchnia nie oznacza więc płaskiego kontynentu, lecz ogromną pokrywę lodową zakrywającą bardzo zróżnicowaną rzeźbę podłoża.

Określenie „pustynia antarktyczna” odnosi się do warunków klimatycznych tego obszaru. Nie oznacza, że każdy fragment wybrzeża otrzymuje równie mało opadów jak wnętrze kontynentu. Najbardziej suche są obszary położone daleko od oceanu, zwłaszcza wysoko wyniesiona część interioru.

Dlaczego na Antarktydzie jest sucho, skoro wszędzie leży śnieg?

To najczęstsza wątpliwość – i całkiem uzasadniona. Śnieg kojarzy się przecież z opadami. Tyle że antarktyczna pokrywa lodowa nie powstała podczas kilku śnieżnych zim. To efekt gromadzenia się śniegu przez bardzo długi czas, w warunkach, w których jego topnienie na znacznej części kontynentu pozostaje niewielkie.

Zimne powietrze może zawierać znacznie mniej pary wodnej niż ciepłe. Nad wnętrze Antarktydy dociera więc mało wilgoci, z której mogłyby powstać opady. Dodatkowo znaczna odległość od oceanu i duża wysokość powierzchni lądolodu utrudniają dostarczanie wilgotnego powietrza w głąb kontynentu.

W najsuchszych częściach interioru roczne opady mogą wynosić zaledwie kilkadziesiąt milimetrów w przeliczeniu na wodę. To ważne zastrzeżenie: grubość świeżego, puszystego śniegu nie jest równa wysokości warstwy wody powstałej po jego stopieniu. Dopiero przeliczenie na wodę pozwala sensownie porównywać opady śniegu i deszczu.

Silny wiatr dodatkowo przemieszcza śnieg. Miejsce, w którym wyrasta zaspa, niekoniecznie otrzymało szczególnie duży opad – śnieg mógł zostać nawiany z sąsiedniego obszaru. Na Antarktydzie działają też wiatry katabatyczne, czyli spływy zimnego, gęstego powietrza z wyżej położonego wnętrza kontynentu ku wybrzeżom.

A Sahara? Największa pustynia gorąca

Położenie i rozmiary Sahary

Sahara znajduje się w północnej Afryce. Rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie po Morze Czerwone na wschodzie. Na północy sąsiaduje między innymi z obszarami śródziemnomorskimi i górami Atlas, natomiast na południu stopniowo przechodzi w bardziej wilgotny pas Sahelu.

Jej powierzchnię podaje się zwykle jako około 9 mln km². Dokładna wartość zależy od sposobu wyznaczania granic, zwłaszcza w strefach przejściowych. Pustynia nie ma wszędzie wyraźnego brzegu: często stopniowo ustępuje półpustyni, a następnie obszarom o coraz bogatszej roślinności.

Sahara jest zatem największą gorącą pustynią świata, ale nie największą pustynią w ogóle. W pytaniu zawierającym słowo „gorąca” to właśnie ona jest poprawną odpowiedzią. Jeśli pytanie dotyczy wszystkich pustyń, pierwszeństwo należy do Antarktydy.

Wbrew popularnym zdjęciom Sahara nie jest jednym wielkim morzem piasku. Występują tam również równiny żwirowe, skaliste płaskowyże, góry i suche doliny. Rozległe pola wydmowe są bardzo charakterystyczne, lecz stanowią tylko część jej krajobrazu. Piasek nie jest warunkiem istnienia pustyni – Sahara dobrze to pokazuje.

Jak porównywać największe pustynie bez pomyłek?

Rankingi pustyń bywają mylące, ponieważ nie zawsze porównują obszary wyznaczone w ten sam sposób. Raz chodzi o cały region polarny, innym razem o konkretną pustynię gorącą, a jeszcze innym – o zespół sąsiadujących obszarów suchych. Przed porównaniem powierzchni warto sprawdzić, co właściwie obejmuje dana nazwa.

• Największa pustynia ogółem: Antarktyda, około 14 mln km².
• Największa pustynia gorąca: Sahara, około 9 mln km².
• Pustynie polarne: występują zarówno na południu, jak i na północy Ziemi, choć mają odmienną geografię.

Szczególnej ostrożności wymaga Arktyka, często umieszczana wysoko w takich zestawieniach. Arktyka jest regionem, a nie kontynentem: obejmuje ocean, wyspy i północne części lądów. Znaczna część jej obszaru ma klimat pustyni polarnej, ale zakres przyjęty w rankingu wpływa na podawaną powierzchnię. Antarktyda ma pod tym względem znacznie czytelniejsze granice geograficzne.

Czy największa pustynia jest całkowicie pozbawiona życia?

Wnętrze Antarktydy należy do najbardziej niegościnnych środowisk na Ziemi. Niska temperatura, skąpe opady i długie okresy ciemności bardzo ograniczają życie. Nie oznacza to jednak biologicznej pustki na całym kontynencie. Na terenach wolnych od lodu występują między innymi mikroorganizmy, porosty i mchy.

Znacznie więcej życia skupia się przy wybrzeżach i w otaczającym oceanie. Pingwiny oraz foki są związane z tym regionem, lecz ich pokarm pochodzi przede wszystkim z ekosystemów morskich, a nie z wnętrza pustyni. To istotna różnica: bogactwo życia w wodach wokół Antarktydy nie przeczy suchości samego kontynentu.

Największej pustyni świata należy szukać wokół bieguna południowego, nie w północnej Afryce. Sahara zachowuje pierwsze miejsce dopiero po dodaniu jednego słowa: „gorąca”.