Chiny – liczba ludności i jej zmiany

W 2024 roku w Chinach urodziło się mniej dzieci, niż zmarło mieszkańców – liczba ludności zmniejszyła się o 1,39 mln osób. Taki ubytek nie zmienia od razu kraju liczącego ponad miliard ludzi, ale stopniowo przekształca jego gospodarkę, system emerytalny i życie rodzinne. Najważniejsza zmiana dotyczy nie tylko liczby mieszkańców, lecz także proporcji między dziećmi, osobami pracującymi i seniorami. Żeby właściwie odczytać dane o ludności Chin, trzeba więc oddzielić wielkość populacji od jej struktury. Dopiero wtedy widać, dlaczego nawet niewielki procentowo spadek ma tak duże znaczenie.

Ile ludności mają Chiny? Liczba zawsze potrzebuje daty

Według chińskich oficjalnych danych statystycznych na koniec 2024 roku Chiny kontynentalne liczyły 1,40828 mld mieszkańców, czyli około 1 mld 408 mln osób. Był to trzeci kolejny rok spadku populacji. Dla porównania: na koniec 2023 roku liczba ta wynosiła 1,40967 mld.

Zakres terytorialny ma tutaj znaczenie. Podana liczba nie obejmuje Hongkongu, Makau ani Tajwanu. W zestawieniach międzynarodowych można też spotkać inne wartości, ponieważ część opracowań przedstawia szacunki na połowę roku, a nie stan na jego koniec. Różnica między dwiema tabelami nie musi więc oznaczać błędu.

Chiny nie są już najludniejszym państwem świata. Według szacunków ludnościowych ONZ Indie wyprzedziły je w 2023 roku. Nie oznacza to jednak, że znaczenie chińskiej populacji gwałtownie zmalało: nadal jest to jeden z dwóch największych rynków konsumenckich i zasobów pracy na świecie.

Liczbę mieszkańców Chin należy zawsze podawać razem z rokiem i zakresem terytorialnym. Samo określenie „około 1,4 miliarda” nie pokazuje ani kierunku zmian, ani tempa starzenia się społeczeństwa.

Jak zmieniała się liczba ludności Chin?

Przez znaczną część drugiej połowy XX wieku populacja Chin szybko rosła. Spadek umieralności, poprawa warunków sanitarnych i szerszy dostęp do podstawowej opieki zdrowotnej sprawiały, że więcej dzieci dożywało dorosłości, a ludzie żyli dłużej. Przez pewien czas liczba urodzeń pozostawała przy tym wysoka.

Nie był to jednak wzrost równomierny. Głód związany z polityką Wielkiego Skoku na przełomie lat 50. i 60. spowodował ogromną liczbę zgonów oraz załamanie urodzeń. Późniejsze odbicie demograficzne nie usuwało tych strat – ich ślad pozostawał widoczny w wielkości kolejnych roczników.

W latach 70. dzietność zaczęła wyraźnie maleć. Przyczyniły się do tego ograniczenia urodzeń, późniejsze zawieranie małżeństw i zmiany społeczne. Wprowadzana od końca tej dekady polityka jednego dziecka dodatkowo ograniczyła liczbę urodzeń, choć zasady nie były jednakowe dla wszystkich rodzin i regionów.

Mimo niższej dzietności populacja jeszcze przez dziesięciolecia rosła. Działał bezwład demograficzny: liczne pokolenia wchodziły w wiek rodzicielski, więc nawet mniejsze rodziny oznaczały dużo urodzeń w skali kraju. Dopiero z czasem liczba potencjalnych matek zaczęła maleć, a liczba zgonów wzrastać wraz ze starzeniem się społeczeństwa.

Dlaczego ludność Chin zaczęła spadać?

Bezpośredni mechanizm jest prosty: zgonów jest więcej niż urodzeń, a migracja zagraniczna nie wyrównuje tej różnicy. W 2024 roku odnotowano 9,54 mln urodzeń i 10,93 mln zgonów. Choć urodzeń było więcej niż rok wcześniej, bilans pozostał ujemny.

Dlaczego zniesienie ograniczeń nie przyniosło trwałego odbicia?

Możliwość posiadania większej liczby dzieci nie oznacza automatycznie, że rodziny się na nie zdecydują. Dopuszczenie dwojga dzieci w 2016 roku, a następnie trojga w 2021 roku zmieniło reguły administracyjne, ale nie usunęło kosztów wychowania.

Znaczenie mają ceny mieszkań, wydatki na edukację, dostępność opieki nad małymi dziećmi oraz trudność pogodzenia rodzicielstwa z pracą. Szczególnie w dużych miastach drugie dziecko oznacza często nie tylko większe wydatki, ale również konieczność ograniczenia aktywności zawodowej jednego z rodziców.

Zmieniły się też oczekiwania wobec życia rodzinnego. Późniejsze małżeństwa i odkładanie pierwszego dziecka skracają okres, w którym pary mogą zdecydować się na kolejne. Część osób nie zakłada rodziny lub nie planuje rodzicielstwa w ogóle.

Dochodzi do tego czynnik czysto liczbowy: mniej kobiet w wieku rozrodczym oznacza mniej potencjalnych urodzeń. Nawet gdyby przeciętna liczba dzieci przypadająca na kobietę nieco wzrosła, łączna liczba narodzin nie musi wrócić do dawnych poziomów.

Starzenie się społeczeństwa zmienia więcej niż sam spadek populacji

Na koniec 2024 roku osoby w wieku 60 lat i więcej stanowiły 22% ludności Chin, a osoby mające co najmniej 65 lat – 15,6%. Tych wskaźników nie należy stosować zamiennie: opisują różne grupy i służą do różnych porównań.

Co oznacza rosnący udział seniorów?

Przede wszystkim zmienia się relacja między ludnością w wieku produkcyjnym a starszymi rocznikami. Na system emerytalny i ochronę zdrowia przypada większe obciążenie, podczas gdy zasób osób mogących pracować maleje. Sama liczba mieszkańców coraz słabiej opisuje więc potencjał gospodarczy kraju.

Dla rodzin oznacza to większą odpowiedzialność za opiekę. W modelu rodziny z jednym dzieckiem dorosła osoba może jednocześnie wspierać rodziców, pomagać dziadkom i wychowywać własne dziecko. Nie każda rodzina znajduje się w takiej sytuacji, ale skala tego zjawiska ma znaczenie społeczne.

Dla gospodarki starzenie nie jest równoznaczne z automatycznym załamaniem. Niedobór pracowników można częściowo ograniczać przez automatyzację, wzrost wydajności, lepsze wykorzystanie kwalifikacji i dłuższą aktywność zawodową. Żadne z tych rozwiązań nie usuwa jednak wszystkich kosztów zmiany struktury wieku.

Zmienia się również popyt. Rośnie zapotrzebowanie na leczenie chorób przewlekłych, rehabilitację i opiekę długoterminową. W miejscach, gdzie rodzi się mało dzieci, słabnie natomiast zapotrzebowanie na część usług edukacyjnych. To nie tylko problem budżetowy, ale też konieczność przenoszenia zasobów między sektorami.

Spadek liczby ludności i starzenie się społeczeństwa to dwa różne procesy. Dla gospodarki często ważniejsze od samego ubytku mieszkańców jest to, jak szybko maleje udział osób pracujących.

Gdzie mieszkają Chińczycy? Nierówne zaludnienie i urbanizacja

Ludność Chin jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Gęsto zaludnione są przede wszystkim wschodnia część kraju, wielkie niziny, doliny rzeczne i obszary nadmorskie. Zachód, z rozległymi terenami górskimi i pustynnymi, ma znacznie mniejszą gęstość zaludnienia.

Równolegle postępuje urbanizacja. Na koniec 2024 roku w miastach mieszkało około 67% ludności Chin. Przeprowadzka ze wsi do miasta nie zwiększa populacji państwa, ale zmienia rozkład siły roboczej, zapotrzebowanie na mieszkania i dostęp do usług.

Ważny pozostaje system hukou, czyli rejestracji gospodarstw domowych. Miejsce faktycznego zamieszkania nie zawsze daje taki sam dostęp do lokalnych świadczeń i usług jak miejscowa rejestracja. Dlatego liczba mieszkańców miasta i liczba osób w nim zarejestrowanych mogą opisywać odmienne grupy.

Czego można oczekiwać w kolejnych dekadach?

Długoterminowe projekcje wskazują na dalsze zmniejszanie i starzenie się ludności Chin. Nie są jednak dokładnym kalendarzem przyszłości. Ich wynik zależy przede wszystkim od założeń dotyczących dzietności, długości życia i migracji.

Najtrudniejsza do szybkiego odwrócenia jest struktura roczników. Dzieci urodzone dziś wejdą na rynek pracy dopiero za kilkanaście lub ponad dwadzieścia lat. Wsparcie rodzin może poprawiać warunki rodzicielstwa, lecz nie uzupełni natychmiast brakujących pracowników ani nie zatrzyma wzrostu liczby seniorów.

Przy śledzeniu zmian warto więc patrzeć nie na pojedynczy nagłówek o „rekordowo niskich urodzeniach”, ale na kilka wskaźników naraz: liczbę narodzin i zgonów, wielkość młodych roczników oraz udział starszych mieszkańców. To ich łączny obraz pokazuje kierunek przemian – znacznie lepiej niż sama informacja, że Chiny nadal mają ponad miliard ludności.